Dawna tempera

Tempera naturalna znana była już w starożytności. Największą popularnością cieszyła się w wiekach średnich. Jajko, jako emulsję naturalną, używano zarówno w malarstwie sztalugowym jak i ściennym.

Skład tempery

Cennino Cennini tak mówi o temperze jajowej:

„Używane są dwa rodzaje tempery - jeden lepszy od drugiego:
Pierwszy polega na zmieszaniu białka i żółtka, dodaniu do nich soku z drzewa figowego i dokładnym zmieszaniu. Potem do mieszaniny tej dolewa się około połowy rozcieńczonego wina i na tym uciera się barwniki.
Jeżeli położysz temperę grubą warstwą, to farba szybko popęka i oderwie się od ściany.
Drugi rodzaj tempery składa się z samego żółtka.
Tempera zazwyczaj używana bywa w technice ściennej, a także na drewnie i metalu.”
Tempera oparta na samym żółtku również zawierała sok drzewa figowego, co wynika z traktatu Vasariego.
Cennino Cennini opisuje temperę w okresie jej rozkwitu i największego rozwoju.
Opisuje on ciekawe szczegóły tej techniki, jak na przykład, umiejętność wykorzystywania koloru żółtka.
Żółtko jasne (miejskich kur) należało stosować do malowania twarzy kobiecych. Żółtko ciemne (kur wiejskich) do malowania twarzy smagłych.

Skład jajka

Jajko kurze waży w przybliżeniu od 40 do 60 gramów, przy czym żółtko - 20 g, białko - 40 g.
Największy ciężar mają jajka wiosną, a najmniejszy zimą.

SKŁAD JAJKA	Żółtko	Białko
Woda	51,5%	84,8%
Albumina i witelina	15%	12%
Olej jajowy	22%	0,2%
Lecytyna	9%	ślady
Ciała mineralne	1%	0,7%
Inne składniki	1,5%	2,3%

Białko, podobnie jak żółtko, należy do substancji azotowych, zawierających w sobie siarkę. Substancje te łatwo rozkładają się i zagniwają.
Białko jest właściwie (sądząc po składnikach) wodnym roztworem albuminy. Składa się ono z komórek o bardzo cienkich błonkach i pozbawione jest do pewnego stopnia ciekłości.
Białko posiada reakcję (odczyn) alkaliczną. Ścina się przy zwiększonej temperaturze. Silnie rozcieńczone wodą nie ścina się.
Ścinanie się białka, czyli albuminy, następuje również pod wpływem działania spirytusu, fenolu, kreozotu, silnych kwasów i alkalii, sublimatu i taniny. Przy zmieszaniu z terpentyną też się ścina.
Z wapnem białko daje trwałe, nierozpuszczalne w wodzie połączenie.
W stanie suchym białko z czasem samo staje się nierozpuszczalne w wodzie. Ścinanie się białka następuje po całkowitym wydzieleniu się z niego wody.
Białko jajka, po naniesieniu jego cienkiej warstwy na szkło, po wyschnięciu tworzy przeźroczystą błonkę, bardzo kruchą i rozpuszczalną w wodzie. Kruchość jego nie pozwala na używanie do tempery samego białka, lecz razem z żółtkiem.
Białko przecedza się kilka razy przez gęstą tkaninę - wówczas staje się ono ciekłe.
Żółtko jest ograniczone cienką błonką i mniej lub więcej zabarwione. Składa się z trwałej emulsji.
Emulgatorami są: albumina i witelina (witelina silniejsza).
Żółtko zawiera w sobie olej, ale zdolne jest jeszcze zemulgować tyle oleju, ile samo waży.
Zabarwienie żółtka jest nietrwałe i szybko ginie pod wpływem światła. Biel cynkowa utarta z żółtkiem szybko bieleje (ołowiowa wolniej).
Olej jajowy należy do tłuszczów zwierzęcych. W stanie czystym na powietrzu wysycha bardzo wolno (podobnie jak tłuszcz rybi).
Żółtko użyte do malowania w większych proporcjach niż należy, powoduje pękanie warstwy malarskiej.
Podczas wysychania żółtko traci jeszcze wodę i następuje dalsze zwieranie się warstwy malarskiej, co może również doprowadzić do pęknięć.
W celu konserwacji jajka we Włoszech wprowadzono sok figowy. W Niemczech wprowadzono w tym celu piwo (pewien procent spirytusu), w Rosji - kwas chlebowy (w proporcjach równych białku).
Według Cenniniego do spoiwa jajowego dodawało się barwnika w równych objętościach, a następnie rozrzedzano farbę wodą (do stanu ciekłego).
Temperą powyższą można było malować bardzo cienkimi warstwami. Wysychając jaśniała nieco i matowiała.
Temperą opartą na żółtku malowano głównie na deskach. Używano jej też do malarstwa ściennego.
Do malowania ścian używano i żółtka i białka. Temperę taką stosowano również do retuszu fresków.
Ponieważ białko dodawało spoiwu kruchości, jako plastyfikatory występowały w tym rodzaju fresku sok figowy i wino, w objętości równej jajku.
Nigdy nie używano samego jajka, lecz zawsze dodawano do niego substancji rozrzedzających - zawsze proporcjonalnie do objętości jajka.
W późniejszych recepturach tempery, zamiast wyżej wymienionych rozrzedzaczy, występuje mleko odtłuszczone (na dwa jajka - 1 litr) lub roztwory klejów roślinnych.
Według Teofana, do niektórych barwników stosowano czasem jako spoiwo samo białko. Szczególnie w malarstwie miniaturowym do bieli ołowiowej i minii.
Spoiwo takie było ogniwem pośrednim między techniką klejową a akwarelą.